Электронный каталог

63
A29
Akhan, Zh.
    Islam as the state ideology of the golden horde: stages of formation and the role of sufi orders [Текст] / Zh. Akhan, T. Tombuloğlu // Bulletin WKU. - 2026. - №2. - Р. 130-137
ББК 63

Рубрики: История

Кл.слова (ненормированные):
Золотая Орда -- Улус Джучи -- Берке-хан -- Узбек-хан -- ислам -- суфизм -- государственная идеология -- Дешт-и-Кипчак
Аннотация: В данной статье всесторонне анализируется процесс институционализации ислама в государственной и общественной структуре Улуса Джучи (Золотой Орды). В ходе исследования рассматриваются политические аспекты религиозной трансформации в период от правления Бату-хана до Узбек-хана. Основная цель статьи — выявление факторов, способствовавших проникновению ислама в кочевое общество. Авторы определяют уникальную роль суфийских тарикатов (Ясавия, Кубравия, Накшбандия) в распространении ислама в Золотой Орде. Также анализируется значение ислама как инструмента централизации государства и его роль во внешней политике (союз с Мамлюкским султанатом). В результате исследования характеризуется решающая роль ислама в бюрократической системе Золотой Орды.
Держатели документа:
ЗКУ
Доп.точки доступа:
Tombuloğlu, T.

63
А 86
Артықбаев, Ж. О.
    Əл-Истахри жəне Еуразия орталық өңірінің тарихи – географиялық сипаттамасы [Текст] / Ж. О. Артықбаев // БҚУ хабаршысы. - 2026. - №2. - Б. 138-147
ББК 63

Рубрики: Тарих

Кл.слова (ненормированные):
ортағасырлық шығыс деректері -- əл-Масалик уа-л-мамалик -- əл-Истахри -- ибн Хаукал еңбектері -- араб саяхатшылары мен географтары -- араб халифаты -- Орта Азия -- Маңғыстау -- Еділ бойы -- Түркістан
Аннотация: Қазақстан тарих ғылымының ортағасырлық деректануында араб географиялық əдебиетінің маңызы зор. Бұлардың арасында көшірме шығармалар көп болғанымен, Еуразия құрлығының орталық аймақтарына қатысты жалпылама деректері баршылық. Х ғасырда жазылғанған əл-Истахридың «əл-Масалик уа-л-мамалик», яғни
Держатели документа:
ЗКУ

63.5(5Каз)
B43
Benke, А.
    The role of nomadic civilizations in shaping the cultural heritage of Kazakhstan [Текст] / А. Benke // Bulletin WKU. - 2026. - №2. - Р. 148-156
ББК 63.5(5Каз)

Рубрики: Этнография и этнология Казахстана

Кл.слова (ненормированные):
Кочевая цивилизация -- Культурное наследие -- Великая степь -- Национальная идентичность -- Юрта -- Эпическая традиция -- Музыка домбры -- Жеты Жаргы -- обычное право -- Кумыс и шубат -- Всемирные игры кочевников
Аннотация: Статья посвящена анализу роли кочевых цивилизаций в формировании культурного наследия Казахстана и их влиянию на национальную идентичность. В исследовании использованы различные исторические и культурологические источники, что позволяет комплексно рассмотреть особенности кочевой культуры.??Особое внимание уделяется взаимосвязи материального и нематериального наследия. Именно их сочетание сформировало систему ценностей и культурные традиции кочевых обществ.??Новизна работы заключается в том, что кочевое наследие рассматривается не только как историческое явление. В условиях глобализации оно продолжает развиваться и получает новое значение. Сегодня элементы кочевой культуры включаются в государственную культурную политику, используются в туристических проектах и представляются на международных культурных площадках.??Проведённый анализ показывает, что кочевое наследие нельзя воспринимать только как часть прошлого. Это живая культурная система, которая сохраняет свою значимость и в современном обществе. Оно связывает исторический опыт с современными культурными процессами, способствует укреплению национальной идентичности и развитию культурной дипломатии. Кроме того, кочевое наследие может рассматриваться как важный ресурс устойчивого развития Казахстана в глобальном мире.??В статье также отмечается необходимость дальнейших исследований в данной области. Особую роль здесь могут сыграть междисциплинарные подходы и современные методы, включая археологию, этнологию и цифровые гуманитарные технологии.??
Держатели документа:
ЗКУ

63.3(5Каз)
Е 70
Ережепова, Р. Г.
    Религиозное просвещение и образование на полуострове Мангыстау в XIX–XX вв. [Текст] / Р. Г. Ережепова, Ш. П. Тулешова, Г. Е. Өтесова // Вестник ЗКУ. - 2026. - №2. - С. 157-171
ББК 63.3(5Каз)

Рубрики: История Казахстана

Кл.слова (ненормированные):
полуостров Мангышлак -- мечети и медресе -- школы -- религиозное образование -- ислам -- паломничество -- религиозные ограничения -- колониальная политика царизма -- Закаспийское генерал-губернаторство
Аннотация: Научный акцент направлена на состояние религиозного образования на полуострове Мангышлак в конце XIX – начале XX века в контексте политики Российской империи. Основное внимание уделено традиционной системе религиозного образования, сложившейся в данном регионе, а также деятельности русско-туземных школ, открытых в рамках колониальной политики Российской империи.??В работе проводится анализ мер царской власти, направленных на ограничение и контроль мусульманства на казахских землях, приводятся фактические данные на основе архивных документов, в частности, материалов переписки канцелярии Закаспийской области.??Кроме того, рассматриваются мероприятия Российской империи, связанные с антиисламской политикой в Туркестанском и Оренбургском генерал-губернаторствах, а также во Внутренней Орде в 80-е годы XIX века, в сопоставлении с действиями в области религиозного образования в Закаспийском регионе.??В результате в статье представлены статистические данные по уездам и волостям о количестве, состоянии и составе учащихся мечетей-медресе, а также русско-туземных и еврейских школ, возникших на полуострове Мангышлак в конце XIX века.??Также в контексте религиозного образования рассматривается вопрос паломничества (хаджа) в Мангистауском регионе. Представленные в статье материалы наглядно демонстрируют стремление царского правительства к установлению ограничений и контроля в религиозной сфере на казахских землях??
Держатели документа:
ЗКУ
Доп.точки доступа:
Тулешова, Ш.П.
Өтесова, Г.Е.

63.3 (5Қаз)
С 16
Салқынбек, Д. И.
    Нығмет Сырғабековтың қоғамдық-саяси қызметі хаһында [Текст] / Д. И. Салқынбек, Г. К. Шуланбекова, Б. Ж. Қабдушев // БҚУ хабаршысы. - 2026. - №2. - Б. 172-185
ББК 63.3 (5Қаз)

Рубрики: Қазақстан тарихы

Кл.слова (ненормированные):
Əділет халық комиссариаты -- қайраткер -- Жоғарғы сот -- Нарком -- отырықшылық -- саяси қуғын-сүргін -- Қазақстан тарихы -- кеңестік билік -- сот жүйесі -- құқық қорғау органдары
Аннотация: Мақалада Қазақстанда кеңестік билік орнағанда өзінің əлеуметтік шыққан тегіне байланысты ол өкіметті қолдап, оның орнығуы, күшеюі жолында үлкен қызмет атқарған қайраткер Нығмет Сырғабековтың қоғамдық-саяси қызметі қарастырылған. Нығмет Сырғабековтың қоғамдық-саяси қызметінің үлкен бір белесті кезеңі Əділет халық комиссариатында əртүрлі жауапты қызметтерді атқарып, кеңестік жүйедегі заңдық органның қалыптасып, қызметін жандандырудағы ерен еңбегі еді. Ақмола губерниялық соты төрағасының орынбасары, Жетісу губерниялық сотының төрағасы болды. Ал, 1929 жылы РКФСР Жоғарғы соты Қазақ бөлімінің төрағасы қызметіне дейін көтерілді.
Держатели документа:
ЗКУ
Доп.точки доступа:
Шуланбекова, Г.К.
Қабдушев, Б.Ж.

63.3(5Қаз)
К 12
Қайыркен, Т. З.
    XIV-XVI ғасырлардағы Ойрат-Моңғол қатынастары жəне ойраттардың батысқа жылжуы [Текст] / Т. З. Қайыркен // БҚУ хабаршысы. - 2026. - №2. - Б. 186-199
ББК 63.3(5Қаз)

Рубрики: Қазақстан тарихы

Кл.слова (ненормированные):
Ойраттар -- Шыңғыс ұрпақтары -- Шығыс моңғолдар -- Мин əулеті -- Батула -- Тоған -- Есен -- Аюшыдара -- Елбе хан -- ойрат тайпалары -- қоныстанған жерлері -- Даян хан -- Анда хан -- батысқа көшу
Аннотация: Ойрат тарихы қазақ тарихын зерттеудің қосымша дереккөзі ретінде айырықша маңызға ие. Əсіресе, XV-XVIII ғасырлар аясындағы қазақ тарихын зерттеушілер үшін, сол кезеңге тəн ойрат тарихын бірлікте қарастыру талап етіледі. Өйткені бұл кезде қазақ жəне ойрат халықтарының тарихында алма-кезек туындап жататын оқиғалар бір-біріне айырықша əсер етіп отырды. Мақалада ойраттардың Шығыс Моңғол тайпаларымен болған байланысы — Батула, Тоған жəне Есен тайшалар кезіндегі ойраттар мен Шығыс Моңғол ақсүйектерінің арасындағы билік тартысы, мемлекет басқару істері, Мин əулетімен байланыс, территориялық жəне этникалық тартыстар жан-жақтылы қарастырылады. Сондай-ақ, ойраттардың шығу тегі, түпкі Отаны, Шыңғыс əулетімен байланысы, Шығыс моңғолдардан ажырап батысқа кету себебі, Темір мемлекетімен, Моғолстанмен жəне Қазақ хандығымен байланысы зерттелген. XV ғасырдың бірінші жартысында ойрат Есен тайшаның билігі тек ойраттарға ғана емес, солтүстікте қырғыздарға, Шығыс Түркістан шегіндегі ұйғырларға, Ганьсу өлкесі мен Хэси дəлізіне, шығыста джурджиттер мен Кореяға дейін жетті. Бірақ Есен өлгеннен кейін, ойраттар өздерінің тарихтағы жауынгерлік дəстүрінен айырылып, 150 жыл бойы бейбіт жағдайда өздерімен өздері іштей нығаю, кемелдену кезін бастан өткізді. Бұл кезде олар Шығыс моңғолдармен болған текетіресте жеңіліске ұшырады. Нəтижесінде олардың басым бөлігі батысқа беттеді. Олардың Тянь-Шаньның солтүстігіндегі ұлан-байтақ қонысқа жаппай қоныс тебуі XVI ғасырдың екінші жартысында ғана мүмкін болды.??Мақалада осынау аса ауқымды өзгерістерге назар аудару арқылы ойраттардың қазақ хандығымен көрші елге айналуына дейінгі тарихи жағдаяттар кеңінен зерттеп-зерделенген.??
Держатели документа:
ЗКУ

63.3(5Қаз)
С 60

    Солтүстік Қазақстанның əскери жəне азаматтық отарлану тарихынан [Текст] / М. З. Утегенов, А. Т. Шукеева, Т. А. Уалиев, К. Б. Алибеков // БҚУ хабаршысы. - 2026. - №2. - Б. 200-210
ББК 63.3(5Қаз)

Рубрики: Қазақстан тарихы

Кл.слова (ненормированные):
Солтүстік Қазақстан -- Ақмола облысы -- қонысаудару саясаты -- қонысаударушылар -- этникалық топтар -- отарлау саясаты -- көшпелі тұрғындар -- отырықшы тұрғындар -- қалалар -- ауылдар
Аннотация: Мақалада Солтүстік Қазақстан аумағындағы əскери жəне азаматтық отарлау үдерістерінің тарихи динамикасы мен олардың аймақтың этнодемографиялық құрылымына ықпалы кешенді түрде қарастырылады. Зерттеу Ресей империясының қазақ даласын игерудегі стратегиялық тəсілдерін талдауға негізделіп, отарлау саясатының екі негізгі бағытын – əскери-казактік экспансия мен шаруаларды қоныстандыру арқылы жүзеге асқан аграрлық отарлауды – өзара сабақтастықта зерделейді. Авторлар əскери бекіністердің, шептік жүйелердің жəне казак станицаларының құрылуы империялық биліктің əкімшілік-институционалдық орнығуының басты құралы болғанын көрсетеді. Ал XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басындағы жаппай қоныс аудару саясаты Солтүстік Қазақстанның этникалық құрылымын түбегейлі өзгертіп, аймақты полиэтникалық кеңістікке айналдырды.??Зерттеуде 1897 жылғы Бүкілресейлік халық санағының материалдары, Ақмола облысының статистикалық шолулары, Ф. Щербина экспедициясының деректері мен архивтік құжаттар кеңінен пайдаланылып, халық санының динамикасы, этникалық құрамдағы өзгерістер жəне қоныс аудару ауқымы талданады. Сонымен қатар, жер қатынастарының қайта бөлінуі, қазақтардың дəстүрлі көшпелі шаруашылығының дағдарысы жəне əлеуметтік-экономикалық трансформациялар мəселелері қарастырылады. Зерттеу нəтижелері Солтүстік Қазақстандағы отарлау үдерістерінің аймақтың тарихи дамуына ұзақ мерзімді ықпал еткенін айқындайды.??
Держатели документа:
ЗКУ
Доп.точки доступа:
Утегенов, М.З.
Шукеева, А.Т.
Уалиев, Т.А.
Алибеков, К.Б.

63.4(5Каз)
Р 27
Рахимжанова, С. Ж.
    Керамический комплекс неолитического поселения виноградовка Х в Северном Казахстане [Текст] / С. Ж. Рахимжанова, А. А. Плешаков // Вестник ЗКУ. - 2026. - №2. - С. 211-221
ББК 63.4(5Каз)

Рубрики: Археология Казахстана

Кл.слова (ненормированные):
Археология Казахстана -- керамика -- Виноградовка Х -- неолит -- поселение -- Северный Казахстан -- технология -- орнаментация -- древнее гончарство -- атбасарская культура -- маханджарская культура
Аннотация: В статье представлены данные по изучению керамической коллекции поселения неолита Виноградовка Х в Северном Казахстане. Керамика изучена в рамках историко-культурного подхода по методике А.А. Бобринского. Для анализа керамики были взяты все имеющиеся фрагменты от 11 сосудов, которые были изучены под бинокулярным микроскопом МБС-1. Целью являлась реконструкция культурных традиций населения, проживавших на поселении. Задачи: 1. Выделение исходной информации об исходном пластичном сырье, формовочной массы и обжига сосудов; 2. Изучение орнаментации. Технологический анализ показал, что гончары использовали два вида исходного пластичного сырья – глины и илистые глины почти в равной степени, выделено 4 условных места добычи исходного сырья. Изучение состава искусственных примесей позволило выявить 4 традиции изготовления посуды на поселении Виноградовка Х, из которых два рецепта «ИПС + песок (0,2-2,3 мм 1:3 и 1:4 шерсть» (44,5%), «исходное пластичное сырье + шамот (0,7-0,8 мм) 1:6» (33,3%) отражают наличие двух основных групп населения на данном памятнике, а рецепт «ИПС + шамот (0,5-1,3 мм 1:5 + шерсть» (11,1)% отражает смешение этих двух групп населения. Изучение орнаментации показало, что самым часто используемым орнаментом являлся гребенчатый и значительно реже накольчатый. Таким образом, изученные сосуды с поселения Виноградовка Х аналогичны материалам стоянки Тельмана I, Тельмана Х атбасарской культуры, а также сосудам поселения Бестамак, Екидин 24, Соленое Озеро 2 маханджарской культуры Северного Казахстана
Держатели документа:
ЗКУ
Доп.точки доступа:
Плешаков, А.А.

71
С 30

    Семиотикалық редукционизм: философиялық аспект [Текст] / Г. Б. Мулдашева, А. Б. Абдешев, М. Т. Отаров, А. М. Муратова // БҚУ хабаршысы. - 2026. - №2. - Б. 222-231
ББК 71

Рубрики: Мəдениет

Кл.слова (ненормированные):
мəдениет -- семиосфера -- семиотика -- таңба -- символ -- мəн -- редукционизм -- жүйе -- адам -- киіз үй
Аннотация: Мақалада семиосфера (таңбалық құралдар жүйесі) ұғымы мəдениеттің феномені əрі атрибуты ретінде қарастырылады. Мəдениет көптеген гуманитарлық ғылымдардың зерттеу нысаны екені, алайда əрқайсысы оны өзіндік ерекшелігі мен əдіснамасы тұрғысынан зерделейтіні атап өтіледі. Бұл тұрғыда мəдениет философиясы, мəдениеттану жəне семиотика өзара барынша жақын ғылым салалары ретінде айқындалады. Автор таңбалық жүйелердің əлеуметтік-онтологиялық мəртебесін айқындауға талпыныс жасайды. Семиотиканы жүйелі зерттеудің іргелі еңбегі Тарту–Мəскеу семиотикалық мектебі өкілдеріне, əсіресе оның жетекшісі Юрий Михайлович Лотман есімімен байланысты екені көрсетіледі. Ол мəдениеттің семиотикалық қырын бөліп көрсете отырып, тұтас мəдени мазмұнды таңбалық жүйе ретінде редукциялады. Бұл ұстаным мəні жағынан семиотикалық редукционизм болып табылады. Сонымен қатар, Ю.М. Лотман мəдениетті ақпарат теориясы мен жасанды интеллект тұжырымдамалары негізінде түсіндірген ақпараттық-кибернетикалық семиотика моделін ұсынғаны талданады. Автор мəдени немесе табиғи феномендерге мағына, мəнділік немесе мазмұн беру арқылы олардың семиотикалық мəртебеге ие болуын талдайды. Аталған феноменнің семиотикалылығы, яғни таңбалық сипаты айқындалады. Нақты жəне идеал ұғымдарына талдау жасалып, нақты объектінің шынайы болмыста болмағанымен, идеалдық түрде өмір сүре алатыны көрсетіледі. Мақалада мəн, мəнділік жəне мазмұн ұғымдарын таңбаның немесе символдың эмпирикалық-заттық сипаттарынан шығарып алу мүмкін еместігі дəлелденеді. Қазақтың дəстүрлі тұрғын үйі – киіз үйдің таңбалық жүйесіне талдау жасалып, оның құрылымдық элементтерінің əрқайсысы семиотикалық мəнге ие екені көрсетіледі. Автор семиосфера құбылысын мəдениеттің негізгі өлшемдерінің бірі ретінде қарастыру қажет деген қорытындыға келеді, өйткені ол адамның əлемдегі таңбалық болмысының ерекшелігін бейнелейді.
Держатели документа:
ЗКУ
Доп.точки доступа:
Мулдашева, Г. Б.
Абдешев, А.Б.
Отаров, М.Т.
Муратова, А.М.

63.3(5Қаз)
П 20

    Патша үкіметінің саясаты жəне бөкей ордасындағы молдалар мен қожалар [Текст] / Ж. Ахан, К. Ускембаев, С. Ескалиев, А. Туякова // БҚУ хабаршысы. - 2026. - №2. - Б. 232-246
ББК 63.3(5Қаз)

Рубрики: Қазақстан тарихы

Кл.слова (ненормированные):
Бөкей Ордасы -- Жəңгір хан -- Патшалық Ресей -- қожалар -- молдалар -- ислам -- діни саясат
Аннотация: Бұл мақалада Патшалық Ресейдің діни саясаты жəне Бөкей Ордасындағы молдалар мен қожалардың қоғамдағы орны мен атқарған қызметтері қарастырылады. Автор ислам дінінің бұл өңірде дамуының өзіндік ерекшеліктерін, Жəңгір ханның дінді мемлекеттік саясат құралы ретінде пайдалануын жəне діни элитаның қалыптасу үдерісін сипаттайды. Сонымен қатар, қожалардың əлеуметтік мəртебесі мен сұлтандармен қарым-қатынасы, молдалардың діни-ағартушылық жəне құқықтық функциялары талданады. Зерттеу барысында архивтік жəне тарихи деректерге сүйене отырып, Бөкей Ордасында ислам институттарының қалыптасуы мен қоғамдағы ықпалы анықталған. Исламның əлеуметтік құрылымға енуі Бөкей Ордасының саяси жəне рухани өмірінде маңызды рөл атқарғаны көрсетіледі
Держатели документа:
ЗКУ
Доп.точки доступа:
Ахан, Ж.
Ускембаев, К.
Ескалиев, С.
Туякова, А.